Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur / Keninklik Frysk Genoatskip foar Skiednis en Kultuer
197ste verslag, over het jaar 2025
Beschermvrouwe H.K.H. Prinses Beatrix
Bestuur
Het bestuur kwam in 2025 zeven keer bijeen voor een reguliere vergadering. Tijdens de Algemene ledenvergadering op 21 mei in Tresoar werd afscheid genomen van secretaris Ritske Mud die twee termijnen zitting had in het bestuur. In het bestuur is hij als secretaris opgevolgd door Goos Postma. Henny Tuinhout-de Leeuw is in oktober tussentijds afgetreden, na ruim één termijn zitting te hebben gehad in het bestuur. Femke Knoop heeft vanaf november deelgenomen aan de bestuursvergaderingen als waarnemend lid en wordt in 2026 voorgedragen als bestuurslid.
Eind 2025 bestond het bestuur uit de volgende leden:
Joop Koopmans (voorzitter) definitief aftredend in 2027
Annemieke Galema (vicevoorzitter) tussentijds aftredend in 2027
Goos Postma (secretaris) tussentijds aftredend in 2028
Menno de Lange (penningmeester) tussentijds aftredend in 2028
Marjan Brouwer definitief aftredend in 2027
Fonny Krol-Postma definitief aftredend in 2029
Janna Kootstra ` tussentijds aftredend in 2027
Femke Knoop waarnemend
Voorbereiding KFG-jubileum 2027
Ook in 2025 is het bestuur voortvarend verdergegaan met de voorbereidingen van het 200-jarig jubileum van het KFG in 2027. Hieronder volgt een overzicht van de lopende projecten en de in gang gezette activiteiten tijdens het jubileumjaar.
Na de formele aftrap van het project “200 Fryske froulju / Friese vrouwen, 1827-2027” op 19 december 2024 heeft dit project zich onder leiding van hoofdredacteur Tialda Hoogeveen goed ontwikkeld. Er zijn veel suggesties binnengekomen voor vrouwen om op te nemen in het te verschijnen boek en voor de meeste geselecteerde vrouwen zijn inmiddels auteurs gevonden. Ook zijn de eerste lemmata afgerond. Voor auteurs en leden heeft Jenny Reynaerts, voormalig senior conservator van het Rijksmuseum, op 8 december een online lezing gehouden onder de titel “Woorden doen ertoe, schrijven over vrouwen”. Naast artikelen in het kader van dit project over Friese vrouwen in ons tijdschrift Fryslân hebben Tialda Hoogeveen en de makers van Buro de Vries (Omrop Fryslân) in aanloop naar de publicatie van het boek in 2027 podcasts gemaakt over enkele opvallende Friese vrouwen. De podcasts zijn te vinden op de website van het KFG onder de tab “Jubileum 2027” en op de website van Omrop Fryslân. Om het project te financieren heeft het bestuur diverse verzoeken om subsidie ingediend. Veel verzoeken zijn gehonoreerd.
In samenwerking met het Historisch Centrum Leeuwarden heeft Ruben Klijnsma, student Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen in het kader van zijn stage een KFG-wandelgids door Leeuwarden samengesteld. Deze gids was eind december in concept gereed en wordt gepubliceerd in 2027.
Met het Fries Museum is op 27 november een samenwerkingsovereenkomst getekend voor een tentoonstelling in 2027 gericht op de verzamelgeschiedenis van het KFG. Onderdeel daarvan zal zijn de verkiezing van vijf objecten uit de collectie van het KFG, waarvan er één gerestaureerd zal worden. Bij deze tentoonstelling komt ook een boek.
In het verslagjaar is contact gezocht met diverse Friese musea om te komen tot activiteiten (“KFG yn ’e provinsje”). Enkele van de ideeën worden verder uitgewerkt. Daarnaast wordt een kleine tentoonstelling over het KFG voorbereid in Historisch Centrum Leeuwarden.
Met het Koninklijk Nederlands Historisch Genootschap is contact over een in het voorjaar van 2027 te houden congres in Leeuwarden. Het KFG-bestuur zal bijdragen aan de organisatie van dit congres.
De samenwerking met Pier21 is gezocht voor het maken van een theatervoorstelling op diverse locaties in de provincie in 2027. Dit toneelstuk zal gaan over Friese vrouwen in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog.
In samenwerking met de redactie van De Vrije Fries is er een jubileumprijsvraag voor studenten en onderzoekers tot en met 35 jaar uitgeschreven voor een historisch essay over een onderwerp uit de geschiedenis van de Friezen, Fryslân en/of de voormalige Friese landen.
Naast de al eerdergenoemde podcasts in samenwerking met Omrop Fryslân, wordt met de Omrop onder andere gesproken over een te maken blockbuster en enkele andere programma’s.
In samenwerking met Stichting Poëzietableaus Leeuwarden wordt in 2027 een poëziesteen geplaatst in Leeuwarden.
Voor het in oktober 2027 te houden jubileumfeest zijn door het bestuur en Congresbureau Friesland de eerste ideeën op papier gezet.
Nog in de kinderschoenen staat een project aansluitend op het project “200 Fryske froulju / Friese vrouwen”, om in samenwerking met Afûk te komen tot een berneboek. Dit project staat in de planning voor na 2027.
Secretariaat
De bureauwerkzaamheden voor het KFG werden verricht door de secretaris van het bestuur. De personele wisseling van het secretarisschap verliep in goede samenwerking. Abonnementenland verzorgde de ledenadministratie en de incasso van de contributie.
Ledental
Het ledental van het KFG bedroeg aan het eind van het jaar 912, per saldo een stijging van 27 leden. Hiermee is er voor het eerst sinds 2003 weer sprake van een toename van het aantal leden.
Om beter te kunnen aansluiten bij de wensen, behoeften en ideeën van onze (toekomstige) leden, is in november een enquête gehouden onder de leden van het KFG. De uitkomst van de enquête is interessant en biedt inzicht in wat voor de leden belangrijk is. De resultaten van de enquête worden in het bestuur besproken.
De resultaten zullen ook door een werkgroep uit het bestuur worden gebruikt voor het beschrijven van enkele persona’s. Door het beschrijven van fictieve profielen van leden verwacht het bestuur beter te kunnen inspelen op de wensen van (toekomstige) leden. Het bestuur werd hiertoe aangezet na twee bijeenkomsten met communicatieadviseur Foppe van der Veen, die ook een advies positionering en communicatiestrategie voor het KFG schreef.
Een kleurrijke halsketting uit de archeologische collectie van het KFG sierde de ledenpas van 2025. Dit kralensnoer werd gevonden in een skeletgraf in Hegebeintum op 25 april 1905. Het snoer bestaat uit 54 kralen van opaak glas uit de periode 500-700. De halsketting is in bruikleen bij het Kennis- en Ynformaasje Sintrum Terp Hegebeintum.
KFG digitaal en de Nieuwsbrief
Het in de lucht houden van de KFG-website was in handen van Ozingavorm uit Leeuwarden. Het toevoegen van inhoudelijke bijdragen aan de website en op de sociale media werd gedaan door Marijke de Boer. De in 2023 gestarte KFG-Nijsbrief is steeds meer een efficiënt en gewaardeerd communicatiemiddel tussen bestuur en leden. In 2025 verstuurde het bestuur in samenwerking met Herman Broers vier nieuwsbrieven.
Lezingen
Op 31 januari vond in Tresoar de tweede Genoatskipslêzing plaats, met als spreker de historicus Leo Lucassen, hoogleraar sociale geschiedenis in Leiden en directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam. Het thema van zijn lezing was “Migratie als DNA van (Noord) Nederland”. Na een algemene beschouwing over migratie als fenomeen in onze historische en huidige werkelijkheid sprak Leo Lucassen over de Frieslandgänger in de 17e -19e eeuw, de trek van Friese migranten naar Amsterdam aan het eind van de 19e eeuw, ingekwartierde buitenlandse militairen in 1914 en Molukkers in Fochteloo. Hij gaf een uitgebreid overzicht van migratie door de tijden heen, voorzien van cijfers en aansprekende voorbeelden. Lucassen beklemtoonde dat migratie niet nieuw is en we kunnen er niet zonder, waarbij integratie van nieuwkomers veelal sneller gaat dan we denken.
Na het formele deel van de Algemene ledenvergadering op 21 mei heeft Kees Bangma, oud-politiechef en schrijver van het boek Gasten in Gaasterland, een lezing gehouden over de geschiedenis van duizenden Belgische militairen die tijdens de Eerste Wereldoorlog werden geïnterneerd in Gaasterland. Aanleiding voor dit boek was het graf van een Belgische militair, dat Kees Bangma aantrof op het kerkhof in zijn woonplaats Dokkum. Hij vroeg zich af hoe deze Belg in Dokkum was terechtgekomen. Op een vlotte manier schetste hij waarom en op welke wijze Belgische militairen door de Nederlandse staat in Gaasterland werden geïnterneerd. Onderwerpen die hierbij aan de orde kwamen, waren onder andere de huisvesting van deze (op het hoogtepunt) 3.000 militairen, de impact hiervan op de toen 6.000 Gaasterlanders, huwelijken tussen Belgische militairen en Gaasterlandse vrouwen, de vrouwen en kinderen van militairen die ook naar Gaasterland kwamen en wat er nu nog over is van deze episode uit onze geschiedenis.
Excursie
Na drie eerdere uitstapjes vond dit jaar op 2 oktober de inmiddels traditionele herfstexcursie van het KFG plaats. Na de ontvangst in Museum Opsterlân in Gorredijk brachten de leden een bezoek aan de Joodse begraafplaats. Een indrukwekkende plek, midden in het Friese land. Na een korte pauze met koffie en koek werd een wandeling gehouden door het historische hart van Gorredijk. De twee deskundige rondleiders van Museum Opsterlân maakten de contouren van de oude schans zichtbaar. Tijdens de wandeling kregen we een indruk van de economische activiteiten in de 17e en 18e eeuw aan de hand van tal van bijzondere gevels. Anekdotes van (oud-)plaats- en streekgenoten vulden hun verhalen uitstekend aan. Ook kwamen we langs Stolpersteine, stroffelstiennen die vertellen over de Joodse geschiedenis van Gorredijk. Aansluitend kon het museum worden bezocht.
KFG-Sieperda-symposium|
Op 11 april organiseerde het KFG-bestuur samen met de redactie van De Vrije Fries, Tresoar en de Fryske Akademy het KFG-Sieperda-symposium met als thema “Behoefte aan verbinding: Friese contacten, 1925-2025”. Honderd jaar geleden werd het eerste Groot Friese Congres gehouden om de banden tussen de drie Frieslanden aan te halen. Het ging daarbij voor een deel om nostalgie, maar evengoed om verdere versteviging van de Friese Beweging. Er waren in die jaren meer initiatieven om Friese contacten buiten de provincie aan te halen. In 1923 werd bijvoorbeeld het Frysk Boun om Utens (her)opgericht, zodat men ver van huis toch het Fries-eigene kon koesteren. Zo’n behoefte was er ook al snel onder landverhuizers in Noord-Amerika ontstaan. En in 1925 werd in Groningen de Friese studentenvereniging Bernlef opgericht om als Friezen onderling contact te houden.
Het thema was in Europees perspectief geplaatst, want wat de Friezen deden was beslist niet uniek. Zo was er de beweging die de Europese naties dichter bij elkaar wilde brengen: de Paneuropese Unie, die in 1923 is opgericht. Zes deskundige sprekers kwamen hierover aan het woord: Jelle Krol (De Grutfryske Kongressen yn it ynterbellum), Ine Megens (Tussen hoop en vrees: Nationale minderheden en Europese samenwerking na de Eerste Wereldoorlog), Jurjen van der Weg (100 jier Bernlef (1925-2025): Fryske stúdzje, Fryske aksje of Fryske wille?), Alex Riemersma (Fryske spinnen yn it web fan de Europeeske minderheidstalen sûnt 1980) en Jelte Olthof en Peter Postma (“Wrâldfriezen”: De Amerikaanse Droom van een Greater Fryslân tijdens en na de Tweede Wereldoorlog). In de goed gevulde Gysbert Japicxseal in Tresoar waren naast KFG-leden en andere belangstellenden ook Bernlefleden en gasten uit Ostfriesland en West-Friesland (Noord-Holland) aanwezig.
Nieuws over het Fries Museum en de collectie van het KFG
Als gevolg van het vertrek van directeur-bestuurder Kris Callens van het Fries Museum gaf Annemarie Lavèn, hoofd publiek & presentaties bij het Fries Museum, tijdens de Algemene Ledenvergadering een overzicht van de ontwikkelingen van het afgelopen jaar en een vooruitblik naar de toekomst. Het vertrek van Kris Callens in januari bleek grote impact op de museummedewerkers gehad te hebben. De organisatie is hierdoor beschadigd, maar gelukkig ook veerkrachtig. Daarnaast gaf zij aan dat het museum – net als vele andere musea – kampt met financiële problemen.
Het museum kijkt niettemin met tevredenheid terug op de tentoonstelling Ja, ik wil. Bijna 100.000 bezoekers hebben deze tentoonstelling bezocht. “FM op paad” toert in een soort viskar tot en met eind 2026 langs dorpen door de provincie. Streven is om dan 80% van de dorpen en wijken in Fryslân te hebben bereikt. Drie tentoonstellingen met hedendaagse kunst zijn in mei gestart, waarvan een samen met Arcadia (veenweide atelier). Een andere betreft de installatie van de Iraans-Nederlandse kunstenares Tina Farifteh getiteld “Toen ik de zon en de maan tegelijk zag”. Daarnaast werkt het museum mee aan plannen voor de herbestemming van een boerderij van It Fryske Gea in Nes. In september is de tentoonstelling over de Friese kunstenaar Wybrand de Geest gestart, met veel werk in bruikleen van het KFG. Een aantal van de tentoon te stellen schilderijen is gerestaureerd met financiële hulp van de Wassenbergh-Clarijs-Fonteinstichting. Voor 2026 staat een presentatie van zilver, de “Popta-schat”, gepland en een groot internationaal project “Redbad”. Negen organisaties uit Nederland en Duitsland werken hierin samen en de nieuwe tentoonstelling zal in 2026 te zien zijn in het Fries Museum en in 2027 in een museum in het Duitse Emden.
Zoals al eerder vermeld wordt samen met het bestuur van het KFG in het kader van het 200-jarig jubileum in 2027, gewerkt aan een tentoonstelling rond de verzamelgeschiedenis van het KFG.
Het bestuur heeft besloten om 24 objecten uit de collectie “gevelstenen extern” te ontzamelen. Dit besluit is genomen op basis van advies van de afdeling Erfgoed (Monumenten) van de gemeente Leeuwarden en omdat de objecten door het Fries Museum binnen de context van het collectieprofiel laag gewaardeerd zijn op het kenmerk museaal gebruik. Door hun plaatsing buiten kunnen de stenen immers niet op een museale manier worden beheerd. De objecten zijn aangeboden aan de eigenaren van de panden waar de stenen ingemetseld zijn.
Op verzoek van het bestuur heeft het Fries Museum een lijst gemaakt van alle 29.036 objecten van het KFG die in beheer zijn bij het museum. Daarnaast is er nog een overzicht van 2.110 objecten, waarvan het onduidelijk is wat de herkomst is.
In augustus werd Oeds Bijlsma door de Raad van Toezicht van het Fries Museum en Keramiekmuseum Princessehof benoemd tot interim directeur-bestuurder van de beide musea. De werving van een nieuwe directeur-bestuurder is gelijktijdig gestart. De Raad van Toezicht verwachtte dat de naam van de nieuwe directeur-bestuurder rond de jaarwisseling bekend zou worden en dat is inderdaad het geval: Eelco van der Lingen.
Historisch tijdschrift Fryslân
In de personele bezetting van de redactie van Fryslân was evenals vorig jaar sprake van enkele wijzigingen. Jan van Zijverden en Henny Tuinhout-de Leeuw gaven beiden aan te stoppen met hun werkzaamheden voor de redactie. Nieuw toegetreden tot de redactie is Jantine van der West, medewerker citizen science en kennisbenutting bij de Fryske Akademy.
In alweer de 31e de jaargang van ons tijdschrift passeerde weer een rijke verscheidenheid aan onderwerpen de revue. In korte stukken met veel beeldmateriaal werd aan diverse historische onderwerpen aandacht besteed. Daarbij is waar mogelijk aansluiting gezocht bij de actualiteit. Een voorbeeld hiervan is het artikel “De laatste Friese wolf” in nummer 6. Vanaf nummer 4 is gestart met een serie van tien verhalen over Friese vrouwen, geschreven door Doeke Sijens. Deze serie is samengesteld in samenwerking met Tialda Hoogeveen, hoofdredacteur van ons Friese vrouwen-project. Eveneens verscheen in 2025 een serie van drie artikelen geschreven door Marlies Stoter en Anne-Marie Segeren, conservatoren bij het Fries Museum, over Wybrand de Geest. Aanleiding voor deze serie was de expositie Wybrand de Geest – Meesterlijke portretten in het Fries Museum.
De redactie van Fryslân bestond uit: Herman Broers (hoofd-, eind- en beeldredacteur), Kerst Huisman, Doeke Sijens, Henny Tuinhout-de Leeuw, Jantine van der West en Hanno Brand (redacteur maritiem). Frank de Wit verzorgde de vormgeving. De productie en verzending van ons tijdschrift Fryslân werd evenals in voorgaande jaren verzorgd door Van der Let & Partners Publishing.
Jaarboek De Vrije Fries
Deel 105 (2025) van De Vrije Fries bevat dertien bijdragen, deels rond het thema “Behoefte aan verbinding: Friese contacten, 1925-2025”. Dit onderwerp sluit aan bij het KFG-Sieperda-symposium. Daarnaast bevat deze aflevering artikelen over: het (anti)politieke nabijheidsideaal van Geert van der Zwaag, een zaak uit de 18e eeuw rond seksueel misbruik gevonden in het archief van het Hof van Friesland, de Harichster Warren, het winnen van hooi en de wisselende beschikbaarheid van hooi in de periode 1816-1908, Riemer Riemersma en de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog en de paalwormcrisis van 1730-1740.
De Vrije Fries wordt uitgegeven in samenwerking met de Fryske Akademy. De redactie bestond uit: Doeke Sijens (voorzitter), Binne Keulen (secretaris) en de leden Ralf Futselaar, Simon Halink, Otto Knottnerus, Hans Mol, Jelte Olthof en Hans Zijlstra. De eindredactie werd verzorgd door Bert Platzer en Marijke de Boer. Ontwerp, opmaak, productie en verzending was in handen van der Let & Partners.
Financiën
Het was de eerste keer dat Menno de Lange als penningmeester op de Algemene Ledenvergadering een presentatie gaf van de jaarrekening en de begrotingen van het KFG. Naast de reguliere begroting voor 2025 is een meerjarenbegroting 2024-2027 voor het jubileum opgesteld. Het vermogen van het KFG bedraagt ruim € 3.500.000,-. Het grootste deel hiervan is belegd en het rendement werd in hoofdzaak gebruikt voor financiering van de activiteiten. Belangrijke kostenposten daarbij waren de uitgaven ten behoeve van de publicatie van Fryslân en De Vrije Fries. Het jaar 2024 werd afgesloten met een positief resultaat, waaruit onder meer de fondsen uit nalatenschappen weer zijn aangevuld en teruggebracht op het oorspronkelijke niveau.
De kascommissie, bij monde van Johan Diks, heeft op 21 mei verslag gedaan van het onderzoek van de jaarrekening, het grootboek, de portefeuilleoverzichten van de beleggingen, de saldi van de bankrekeningen en de begroting. Dit onderzoek is uitgevoerd door de commissieleden Jan Wiebe Visser, Dirk van der Bij en Johan Diks. De kascommissie geeft aan dat de penningmeester het prima voor elkaar heeft en was ook verheugd dat het 4-ogen principe is doorgevoerd voor betalingen > € 5.000,-. Enkele aanbevelingen van de kascommissie zijn: een duidelijker koppeling tussen de ontvangen contributie en het aantal leden, een heroverweging van het gekozen beleggingsprofiel en de beleggingsadviseur, en het geven van extra aandacht aan ledenwerving. De voorzitter repliceerde dat dit laatste een van de speerpunten van het jubileum is.
Vervolgens heeft de kascommissie voorgesteld het bestuur decharge te verlenen. Gehoord de kascommissie heeft de vergadering de jaarrekening 2024 vastgesteld en heeft zij het bestuur decharge verleend voor het gevoerde financiële beleid.
In de plaats van het aftredende lid Jan Wiebe Visser is Remko van Keulen door de vergadering als nieuw lid van de kascommissie benoemd.
Subsidies
Er werden zeven aanvragen voor subsidie ingediend, waarvan er vijf aanvragen door het bestuur werden gehonoreerd voor een bedrag van in totaal € 4.500,-. Het betrof een bijdrage van € 500,- aan het boek Was Friesland het beloofde land?, en bijdragen van € 1.000,- aan de boeken Het Friese Nederduits, Een onverwachte bestemming: Nehemia Vegelin van Claerbergens reis naar Spanje, 1719, De schatkamer van Burmania en Van oliekever tot olifant.
Daarnaast werd in juni een bedrag van € 4.608,90 toegekend aan het Kolleksjesintrum Fryslân voor onderzoek naar – en voorkoming van – de geconstateerde schimmel (aspergillus halophilicus).
