Ramses Shaffy zong het al in 1966: ‘Hoog Sammy, kijk omhoog’. In deze Fryslân publiceren wij een onderbouwde oproep om in historische kerken in Fryslân juist het tegenovergestelde te doen. Kijk eens omlaag. Onder de eeuwenoude grafzerken in de kerkvloeren waarover wij plegen te lopen, als kerkganger of bezoeker/toerist, bevinden zich unieke exemplaren. Trudi Brink, gastonderzoeker bij de Fryske Akademy, kijkt al jaren omlaag als ze de kerk binnenstapt, voor haar historisch onderzoeksproject naar de verhalen achter die zerken. Ze blijken typisch Friese trekjes te hebben.

‘Citizen science’, ofwol ‘boargerwittenskip’, de bydrage fan net-akademisy oan wittenskiplik ûndersyk, moat by de Fryske Akademy in ympuls krije. De bydrage fan ‘sneupers’ oan de aktiviteiten fan it ûndersyksynstitút hat sûnt de start derfan yn de jierren tritich fan de foarige iuw altyd grut west. Dat jildt trouwens ek foar de ynhâld fan Fryslân. Ek ‘ús’ auteurs foarmje in prachtige miks fan histoarisy, histoarysk sjoernalisten en de sprekwurdlike (doarps)ûndersikers mei in sûne ôfwiking en in feardige pinne. It KFG, goed hûndert jier âlder as de Fryske Akademy, idem dito. Wittenskiplik ûndersyk yn Fryslân kin net sûnder de leafhawwers.

Dêr stiest dan, mei in sealtas fol fyzje en oprjocht moaie plannen. Foldochst oan alle easken, mar de rip is leech. Tsjin willekeur en koartsichtichheid falt net op te redenearjen, mar it is de praktyk foar de hiele kultuersektor yn ús lân: ienris yn de pear jier in rituele race mei dyn kollega-direkteuren om ‘luzige rotsinten’. Peter Wester, direkteur fan it Fries Landbouwmuseum dat oan in grutte subsydzjefal ûntsnapte yn it jier dat it 100 jier bestiet en mei in ferbouwing yn oerflakte ferdûbele, kin deroer meiprate. Hy sjocht yn dit nûmer werom en sjocht foarút.

Skiednis wurket troch yn it no, dat bewiist dit simmernûmer fan Fryslân. Nim no Nederlânsk-Ynje, of Yndonezië. De Ynjegongers yn it tiidrek 1945-1949 – de pynlike oergongsperioade fan de iene namme nei de oare – bedarren ûnder it mom fan oarder- en rjochtsherstel yn in suvere koloniale oarloch. Elkenien – sels dy’t wegeren – is der traumatisearre út weromkaam. Tsjinstplichtige Ynjegongers moatte har tachtich jier nei dato noch altyd ferdigenje foar wat mear as oait as oarlochsmisdieden beoardiele wurde. In soad fan har wrakselen mei trauma’s. Lykas Riemer Riemersma, sa’n bytsje de earste dy’t se al yn 1966 fan him ôfskreau, al realisearre gjinien him oant foar koart hoe histoarysk betiid oft er dêrmei wie.

Fryslân dûkt yn de plannen foar in iermidsiuwsk Frysk museumdoarp. It tij dêrfoar is no geunstich, sa bepleitet Han Nijdam, histoarysk-wittenskiplik adviseur út namme fan de Fryske Akademy. It temapark Magna Frisia fertelt it ferhaal fan iermidsiuwsk Frisia, dat neffens Nijdam nei desennia ôfwêzigens op it paad werom is as drager fan in nij kultureel selsbewustwêzen.