Geesje Poutsma is alweer de zesde van tien vrouwen die Doeke Sijens portretteert in opmaat naar 200 jaar KFG in 2027. Geesje had naast een gouden stem ook een gezond zakeninstinct. Het Geesje Poutsma Leen steunt meer dan een eeuw na haar overlijden nog altijd jong zangtalent met een duwtje in de rug. Het gaat nu vooral even om haar portret op de voorkant van deze editie. Hoe belandde Poutsma daar? Uitsluitend dankzij AI-programma’s voor vormgevers die in hoog tempo beschikbaar komen om foto’s te ‘restaureren’. Een voor archiefinstellingen even fascinerende als doodenge ontwikkeling. Zonder AI had u niet geweten hoe Geesje Poutsma eruit zag. Het schaarse beeld dat van haar bewaard bleef, was mooi maar onbruikbaar. We besloten het te houden bij aanscherpen en kleur geven. Zolang Geesjes uiterlijk maar geloofwaardig blijft, dachten wij. Maar hoe ver kun je gaan?

By in boekpresintaasje yn it Fries Landbouwsmuseum late âld-direkteur Henk Dijkstra ferline jier Fryslân-haadredakteur Herman Broers nei Velstra syn sulverkast, ít pronkstik yn de nije Fryske hynste-eksposysje, mei de wurden: ‘Hjir wolsto fêst wol in ferhaal oer ha.’ Dijkstra skreau it artikel sels, as omslachferhaal fan dit nûmer.

Ramses Shaffy song it al yn 1966: ‘Hoog Sammy, kijk omhoog’. Yn dizze Fryslân publisearje we in ûnderboude oprop om yn histoaryske tsjerken yn Fryslân krekt it tsjinoerstelde te dwaan. Sjoch ris omleech. Under de iuwenâlde sarken yn de tsjerkeflierren dêr’t we gewoanwei oerhinne rinne, as tsjerkegonger of besiker/toerist, binne unike eksimplaren. Trudi Brink, gastûndersiker by de Fryske Akademy, sjocht al jierren omleech as se de tsjerke ynstapt, foar har histoarysk ûndersyksprojekt nei de ferhalen achter dy sarken. Se hawwe typysk Fryske skaaimerken.

‘Citizen science’, ofwol ‘boargerwittenskip’, de bydrage fan net-akademisy oan wittenskiplik ûndersyk, moat by de Fryske Akademy in ympuls krije. De bydrage fan ‘sneupers’ oan de aktiviteiten fan it ûndersyksynstitút hat sûnt de start derfan yn de jierren tritich fan de foarige iuw altyd grut west. Dat jildt trouwens ek foar de ynhâld fan Fryslân. Ek ‘ús’ auteurs foarmje in prachtige miks fan histoarisy, histoarysk sjoernalisten en de sprekwurdlike (doarps)ûndersikers mei in sûne ôfwiking en in feardige pinne. It KFG, goed hûndert jier âlder as de Fryske Akademy, idem dito. Wittenskiplik ûndersyk yn Fryslân kin net sûnder de leafhawwers.

Dêr stiest dan, mei in sealtas fol fyzje en oprjocht moaie plannen. Foldochst oan alle easken, mar de rip is leech. Tsjin willekeur en koartsichtichheid falt net op te redenearjen, mar it is de praktyk foar de hiele kultuersektor yn ús lân: ienris yn de pear jier in rituele race mei dyn kollega-direkteuren om ‘luzige rotsinten’. Peter Wester, direkteur fan it Fries Landbouwmuseum dat oan in grutte subsydzjefal ûntsnapte yn it jier dat it 100 jier bestiet en mei in ferbouwing yn oerflakte ferdûbele, kin deroer meiprate. Hy sjocht yn dit nûmer werom en sjocht foarút.

Skiednis wurket troch yn it no, dat bewiist dit simmernûmer fan Fryslân. Nim no Nederlânsk-Ynje, of Yndonezië. De Ynjegongers yn it tiidrek 1945-1949 – de pynlike oergongsperioade fan de iene namme nei de oare – bedarren ûnder it mom fan oarder- en rjochtsherstel yn in suvere koloniale oarloch. Elkenien – sels dy’t wegeren – is der traumatisearre út weromkaam. Tsjinstplichtige Ynjegongers moatte har tachtich jier nei dato noch altyd ferdigenje foar wat mear as oait as oarlochsmisdieden beoardiele wurde. In soad fan har wrakselen mei trauma’s. Lykas Riemer Riemersma, sa’n bytsje de earste dy’t se al yn 1966 fan him ôfskreau, al realisearre gjinien him oant foar koart hoe histoarysk betiid oft er dêrmei wie.